|
تاريخچه تهران
تهران كه امروزه پايتخت
جمهوري اسلامي ايران است از سابقه شهري چندان طو لاني بر خور دار نمي
باشد . اين شهر مدتها يكي از روستاهاي كوچك ري بوده و برخي از
جغرافيدانان از جمله ابن حوقل ، اصطخري و مسعودي در تاليفات خويش آورده
اند : تهران در شمال شهر ري واقع است و داراي باغهاي فراوان و ميوه هاي
متنوع مي باشد و همچنين آب و هواي خوش دارد . پس از آنكه شهر ري دو بار
مورد حمله مغولان قرار گرفت اهالي آن رو به بلاد ديگر منجمله تهران
نهادند .
قديمي ترين سند فارسي
موجود در باره نام تهران مويد اين مطلب است كه تهران قبل از سده سوم
هجري قمري وجود داشته است و همچنين در نوشته هاي مور خاني چون ابن
اسفنديار ، عماد الدين زكرياي قزويني و حمد الله مستوفي و برخي ديگر
همگي معترند كه تهران داراي محلاتي بوده كه در زير زمين ساخته شده بود
و اهالي آن در زير زمين بيتوته مي كردند .
اهميت و آباداني در رونق
تهران از زمان سلسله صفويه آغاز گرديد . چون جد اعلاي صفويان بنام سيد
حمزه در شهر ري مدفون بوده و هم به جهت وجود باغهاي وسيع و آب گوارا و
چنارهاي بلند و زيبا ، سلاطين صفوي هر چند يك بار بدانجا روي مي آوردند
و بدين ترتيب تهران مورد توجه پادشاهان صفوي بخصوص شاه طهماسب اول
گرديد و وي دستور ساختن بارويي به دور شهر را داد كه داراي چهار در
وازه و 114 برج به تعداد سوره هاي قر آن بود و براي بناي حصار شهر از
دو منطقه داخل شهر خاكبر داري انجام شد كه بعدها اين دو منطقه به چاله
حصار و چاله ميدان ناميده شدند . حدود تقريبي نخستين حصار شهر تهران از
جنوب به خيابان مولوي و حاج ابو الفتح ، از شرق به خيابان ري ، از غرب
به خيابان شاپور ( وحدت اسلامي ) و از شمال به امير كبير و سپه ( امام
خميني ) و محوطه ارگ تهران در وسط شمالي شهر قرار داشت و خندقي نيز به
دور حصار كنده شده بود و محله هاي عمده داخل حصار شامل بازار ، عود
لاجان ، سنگلج ، ارگ ، چاله ميدان و چاله حصار مي شده است . محدوده
داخل حصار حدود 4 كيلو متر مربع بوده و طول با روي دور آن در كتب معتبر
حدود 6 هزار قدم نگاشته شده است و فضاي خارج از حصار شامل باغات و
مزارع وسيعي بوده كه امروزه همگي به محدوده هاي شهري تهران مبدل گرديده
اند .
بعد از استقرار سلسله صفوي
در قزوين و سپس در اصفهان ، تهران از رشد و گسترش باز مانده و بي توجهي
شاه عباس اول به تهران نيز خود به اين مسئله افزود زيرا كه وي در سال
998 هجري قمري كه به جنگ عبد المؤمن خان ازبك عازم بود ، در تهران به
سختي بيمار گرديد و ناگزير از سر كوبي به موقع از بكان باز ماند و در
نتيجه ازبك ها مشهد را گرفتند ، بدان جهت خاطره تلخي از تهران به دل
گرفت و نسبت به تو سعه و رشد آن بي توجه ماند .
در عهد آخرين پادشاهان
صفوي بعضي او قات تهران مقر موقتي در بارگرديد و حتي شاه سليمان در
آنجا قصري بنا نهاد و در زمان سلطان حسين صفوي كه مقارن با حمله افاغنه
در تهران بسر مي برده برابر يورش افغانها به سختي مقاومت نموده و تلفات
سنگيني را به نيروهاي اشرف افغان وارد ساخت اما سر انجام تهران سقوط
نمود و افغانها نيز به جهت گرفتن انتقام شهر را خراب كردند و موجبات
ويراني و قتل عام مردم اين بلاد را فراهم آوردند و بعدها پس از دفع
افغانها شاه طهماسب دوم به تهران مراجعه نمود و در زمان نادر شاه افشار
تهران مجددا نام ونشاني يافت و وي فرمان داد كه مجلسي از همه علماي
شيعه و سني در آنجا تشكيل شود و آنان اختلافات ديرينه خويش را كنار
گذارند و موجبات اتحاد اسلام را فراهم آورند .
بعدها با انقراض افشاريان
تهران در حيطه نفوذ قاجارها كه رقيب كريمخان رند بودند واقع گرديد و در
طي جنگ و منازعه ميان خان قاجار و كريمخان ، خان قاجار قلع و قمع گرديد
و كريمخان با اردوي خويش وارد تهران گرديد و ظاهرا قصدش اين بوده كه
تهران را پايتخت خويش كند بدان سبب كه عمارت ديواني را در آنجا بنا
نهاد و به فرمان او برج و باروي شهر تعمير گرديد و ارگ سلطنتي نيز
بازسازي شد .
بعد از مرگ كريمخان زند
آقا محمد خان پس از منازعه سختي كه با لطفعلي خان زند داشت به كشور
مسلط گرديد و تهران را در ابتداي قرن 13 و بسال 1204 هجري قمري پايتخت
خويش قرار داد و از آن به بعد تهران دارالخلافه ناميده شد . در طول
دوره قاجاريه تهران وسعت زيادي يافت و ساخت و سازهاي فراواني درآن
انجام گرفت و در دوره سلطنت فتحعلي شاه محلات جديد و ساختمانهاي چندي
در در تهران ايجاد گرديد كه از آن جمله مسجد امام خميني ( شاه ) ، مسجد
سيد عزيز الله ، مدرسه مروي ، قصر قاجار ، باغ نگارستان و لاله زار را
مي توان نام برد . همچنين طول باروي شهر به 5/7 كيلومتر افزايش يافت و
با 6 در وازه به خارج شهر مرتبط گرديد .
در زمان محمد شاه قاجار
توسعه و رونق تهران همچنان ادامه يافت و دو محله يكي بنام عباس آباد و
ديگري محمديه به محلات تهران افزوده گشت و آب رود خانه كرج بنام نهر
كرج به تهران انتقال يافت كه آب جاري ميان بلوار كشاورز يادگار همان
زمان است .
در ابتداي سلطنت ناصر
الدين شاه به جهت افزايش چشمگير جمعيت ديگر فضايي براي ساخت و ساز درون
حصار قديمي باقي نمانده بود بنا بر اين ايجاد محلات در بيرون از حصار
قديمي انجام يافت كه از آن جمله قصر هاي سلطنتي ، كوشكهاي اعياني ،
سفارتخانه ها و منازل خارجيان همگي در بيرون از حصار ساخته شد و به
اهتمام مصلح بزرگ ايران ، امير كبير تاسيسات چندي از جمله مدرسه
دارالفنون ، بازار امير ، بازار كفاشها و سراي امير پديد آمد كه خود در
گسترش مكاني شهر تهران بي تا ثير نبوده است .
جمعيت تهران در اين دوره
بالغ بر 150 هزار نفر نگاشته شده است . در همين زمان نياز به تعيين
محدوده جديد شهر تهران احساس مي شده و اين كار نيازمند تهيه نقشه اي از
تهران بود. بدين لحاظ در سال 1275 هجري قمري گروهي به سر پرستي اعتضاد
السلطنه با همكاري موسيو كرشيش سر تيپ و معلم توپخانه و دستياري چندين
نفر از شاگردان دارالفنون نقشه اي از تهران تهيه كردند و اين اولين
نقشه دار الخلافه تهران به مقياس 1000 : 1 بوده است و از آنجايي كه
امكانات و وسايل فني در اختيار هيئت تهيه نقشه نبوده لذا فواصل با قدم
و زوايا با تقريب اندازه گيري مي شده است مع الوصف نقشه مزبور از جهت
نشان دادن شكل و موقعيت شهر و محله هاي داخل آن و دروازه ها در نوع خود
نقشه موقتي بوده و چهره تهران قديم را كاملا در مقابل ديدگان مجسم
ميسازد .
بعد از تهيه اولين نقشه
تهران مجددا در سال 1284 هجري قمري با همكاري مهندس بو هلر فرانسوي و
تعدادي مهندسان و معماران ايراني نقشه ديگري از تهران طرح ريزي شد كه
در آن پيرامون شهر را به وسيله خندقهاوباروهاي جديد به شكل هشت ضلعي
وبا12دروازه محدود ساختند كه ارتباط داخل وخارج شهراز طريق اين دروازه
ها صورت مي پذيرفته است .
دروازه هاي مزبور به ترتيب
شميران ، دولت ، يوسف آباد ، دو شان تپه ، دولاب ، خراسان ، باغشاه ،
قزوين ، گمرك ، حضرت عبد العظيم ، غار و خاني آباد ناميده شدند . مقارن
سال 1305 هجري قمري مهندس عبد الغفار نجم الملك معلم رياضيات مدرسه
دارالفنون و با دستياري عده اي از معلمان ديگر و بيست نفر شاگردان
مدرسه مزبور از شهر جديد به مقياس 2000: 1 نقشه برداري كردند و محيط
شهر را به ميزان 19200 متر اندازه گيري كرده و جمعيت تهران را به حدود
250 هزار نفر سر شماري نمودند . هيئت نامبرده براي تهيه نقشه 4 سال وقت
صرف نمودند و بالاخره در سال 1309 نقشه تهران جديد به چاپ رسيد كه در
مقايسه با نقشه هاي قبل از دقت بيشتري برخور دار بوده است .
بدون ترديد تحولات و
تغييرات اساسي در تهران از سال 1300 به بعد ايجاد شده است كه به چهار
دوره كاملا متمايز تقسيم مي شود . سال 1300 تا 1320 كه در طي آن خندقها
و دروازه ها از بين رفت و شهر از چهار جهت رو به گسترش نهاد و اندكي
شكل منظم و هندسي يافت .
همچنين ساختمانها و
تاسيسات بانك ملي ، وزارت امور خارجه ، شهرباني كل كشور ، ايستگاه راه
آهن ، دانشگاه تهران و ايستگاه فرستنده راديو تهران ، باشگاه افسران و
چند بيمارستان مربوط به اين دوره مي باشد .
سالهاي 1320تا 1332 كه
مصادف با جنگ جهاني دوم بوده و به دليل پيامد هاي ناشي از جنگ جهاني و
مسايل و مشكلات سياسي ناشي از آن تغييرات چشمگيري در كشور حاصل نشد .
سال 1332 تا 1357 كه طي آن
شهر تهران به سرعت توسعه يافت و ساختمانها و شهركها و بلوارهاي جديدي
احداث شد و جمعيت شهرمطابق امار سال 1355 به4،530،000 نفر بالغ گرديد .
دوره چهارم سال 1357 كه
مصادف با انقلاب اسلامي ، تغيير رژيم سياسي كشور و حاصل آن تغيير
چشمگير در همه ابعاد جامعه اسلامي ما بوده است كه به وضوح شاهد آنيم ،
گسترش تهران در طي اين سالها مربوط به عوامل چندي از جمله جنگ تحميلي و
مسئله جنگ زدگان ، تمركز همه امكانات آموزشي و بهداشتي ، در ماني و
رفاهي در تهران موجبات گسترش بي رويه جمعيت دراين شهر گرديده است و
دقيقا همين امر سبب ايجاد معضلات اجتماعي و اقتصادي بيشماري را براي
شهروندان تهراني در پي داشته است كه از آن جمله به اختصار مي توان
آلودگي محيط زيست ، ترافيك و مشكلات حمل و نقل شهري ، مشاغل كاذب و
بسياري مسائل اقتصادي و زيستي را بر شمرد .
تهران مركز كليه وزارتخانه
ها و ادارات و مراكز علمي كشور مي باشد و در حال حاضر نمايندگيهاي
سياسي بيش از 90 كشور جهان در تهران به فعاليت مشغواند . تهران به غير
از داشتن مركزيت سياسي در كشور يكي از كانونهاي اصلي فعاليتهاي اقتصادي
، اجتماعي و فرهنگي مي باشد و در همين رابطه مي توان از مراكز تفريحي و
فرهنگي بيشماري در تهران و اطراف آن ، مانند موزه ايران باستان ،
كتابخانه ملي ، مجموعه كاخهاي سابق ، پاركها و فضاي سبز و موارد ديدني
ديگر نام برد . بر طبق آمار رسمي بيش از 739 پارك فعال در تهران موجود
است كه بيش از 285 ، 534 ، 12 متر مربع از سطح شهر تهران را اشغال كرده
اند.
در حال حاضر بيش از 71
فرهنگسرا و خانه فرهنگ و همچنين 33 موزه در سطح شهر تهران به فعاليت
مشغولند كه همه روزه تعداد كثيري را بسوي خود جلب مي كنند .
در تهران اماكن متبركه
متعددي وجود دارد ، علاوه بر ان مساجد و تكاياي معروف و همچنين وجود 36
امامزاده در تهران و اطراف آن باعث شده تا تعداد ديگري از جمعيت چند
ميليوني اين شهر را به سوي خود بكشاند . آرامگاه حضرت عبد العظيم در
شهر ري ، امامزاده در تجريش ، امامزاده داود در شمال كن و همچنين
آرامگاه حضرت امام خميني ( ره ) با آن فضاي ملكوتي همواره مورد توجه
بسياري از باز ديد كنندگان و زائرين داخلي و خارجي قرار دارد .
شهر تهران داراي جمعيتي
بالغ بر 845، 758، 6 نفر در سال 1375 و حدود 864 كيلو متر مربع مساحت
مي باشد كه از نقطه نظر تامين نيازمنديها و اداره بهتر شهر به 22 منطقه
شهرداري تقسيم شده است كه هر كدام از شهر داريهاي مناطق به مسائل و
مشكلات ناحيه اي خود مي پر دازند . اين شهر به واسطه داشتن شبكه
مخابراتي گسترده داراي نواحي هفت گانه مي باشد و همچنين فرودگاه بين
المللي مهر آباد با خارج از كشور ارتباط دارد بطوريكه در چند سال اخير
افزايش خطوط به ساير نقاط جهان ملاحظه بوده ( خطوط جديد تهران –
استكهلم و كپنهاك و .....) در ضمن فرود گاه جديد الا حداث بين المللي
امام خميني ( 7تير ) هم طبق برنامه هاي پيش بيني شده در سال جاري فاز
اول آن افتتاح خواهد شد .
وسعت اين فرودگاه بالغ بر
15 ميليون متر مربع مي باشد كه در 35 كيلومتري جنوب غربي تهران واقع
شده و با ظرفيتي بالغ بر 5/7 ميليون مسافر در سال در نظر گرفته شده است
. پايانه هاي مسافربري ( تر مينا ل ها ) شرق ، غرب ، آرژانتين و جنوب و
همچنين شبكه خطوط راه آهن محورهاي ارتباطي ديگري مي باشند كه از نظر
حجم مسافر و حمل و نقل كالا به كليه نقاط ايران در صد بالايي را به خود
اختصاص داده و همچنين خطوط سراسري تهران – اروپا نيز از مبدا تهران
فعاليت گسترده اي دارد . قابل ذكر است كه در سالهاي اخير با احداث
معابر و بزرگ راهاي كمر بندي جديد الا حداث ( بخصوص بزرگراههاي نيايش ،
تهران – پارچين و ..... ) رشد چشمگيري داشته است .
يكي ديگر از طرح هاي
اجرايي جهت سرعت بخشيدن به حمل و نقل درون شهري ايجاد خطوط ويژه اتو
بوسراني برقي است كه در حال حاضر خط ميدان امام حسين – ترمينال شرق
فعاليت دارد و خط دوم آن ميدان امام حسين را به ميدان خراسان متصل مي
نمايد .
طرح ترافيك ، طرح جامع
ديگري مي باشد كه براي كاهش بار ترافيكي در محدوده مركزي شهر تهران از
ساعت 30/6 تا 5 بعد از ظهر در حال اجراست كه حدود 33 كيلومتر مربع را
پوشش مي دهد و به نظر مي رسد بهبود قابل ملاحظه اي در زمينه رفت و آمد
شهر وندان در محدوده مركزي حاصل گرديده است . بهره برداري قسمتهايي از
خطوط 1، 3و 5 متروي تهران طي سالهاي 1378 تا 1381 آغاز شده و قسمتي از
وظيفه جابجايي مسافران درون شهري و برون شهري ( تهران – كرج) را به
عهده گرفته است.
|